Nieuwe Schijf van Vijf is stap vooruit, duidelijke verbetering

Het Voedingscentrum heeft de vernieuwde Schijf van Vijf gepresenteerd. Wij zien in de update een serieuze stap in de goede richting: voor het eerst worden concrete grenzen gesteld aan (rood)vleesconsumptie en worden duurzaamheid en voedselveiligheid structureel meegewogen. Maar we zijn ook kritisch: de richtlijn neemt urgente vraagstukken zoals ultrabewerkt voedsel en bindend voedselbeleid, nog niet mee in de nieuwste versie.

Foodwatch is tevreden met de verschuiving van vrijblijvende taal naar meetbare normen. Het eerdere advies 'beperk rood vlees' is vervangen door een harde grens van maximaal 100 gram rood vlees per week die ook nog eens strenger is dan de Gezondheidsraad-richtlijnen van december 2025 (200 gram rood vlees per week). Consumptie van rood en bewerkt vlees wordt steeds vaker verband gebracht met hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en kanker. Dergelijke concrete maxima zijn handhaafbaar, communiceerbaar en bieden voor het eerst een meetlat waaraan de voedingsindustrie kan worden gehouden.

Verantwoordelijkheid gezond eten ligt niet alleen bij individu

Positief is ook de integratie van voedselveiligheid als volwaardig criterium. Door in samenwerking met het RIVM randvoorwaarden te stellen op basis van gevaarlijke stoffen zoals PFAS en acrylamide biedt de nieuwe Schijf een wetenschappelijk gelegitimeerde basis voor beleidsdruk op producenten. Daarnaast erkent het Voedingscentrum nu expliciet dat de verantwoordelijkheid voor gezond eten niet uitsluitend bij de consument ligt. Een overtuiging waar wij al jaren achter staan.

Nieuwe Schijf niet uitgesproken over ultrabewerkt voedsel

De grootste tekortkoming in de nieuwe Schijf is het ontbreken van een duidelijke positie over ultrabewerkt voedsel (UPF). Zo'n 70-80 procent van het supermarktaanbod in Nederland valt in de categorie ultrabewerkt; grootschalig wetenschappelijk onderzoek toont een robuust verband tussen UPF en chronische ziekten. Andere landen, waaronder Brazilië, België, Chili, Frankrijk en Mexico, hebben expliciet in hun nationale dieetrichtlijnen opgenomen om UPF te minderen of mijden. Nederland loopt achter. Bij Nederlandse volwassenen is de consumptie van UPF's volgens onderzoek van het RIVM goed voor 61% van de dagelijkse energie-inname. Kinderen consumeren zelfs nog meer UPF's per 2.000 kcal. Van hun dagelijkse energie-inname komt 75% uit ultrabewerkte voedingsmiddelen en dranken.

Voor ons is dit een gemiste kans, omdat op de website van het Voedingscentrum wel informatie over UPF wordt gegeven en wordt gesteld dat: "...te veel ultrabewerkte of sterk bewerkte producten eten met veel calorieën, suiker, verzadigd vet en/of zout is niet gezond." en "Over het algemeen is kiezen voor minder bewerkt eten en zelf koken met verse producten een goede vuistregel als je gezonder en duurzamer wilt eten." Het is daarom jammer dat deze vuistregel niet is opgenonen in de nieuwe voedingsrichtlijn.

Houden aan Schijf van Vijf makkelijk voor mensen met ruime beurs

Een tweede blinde vlek in onze ogen is de inkomensdimensie. Een voedingsrichtlijn die voor hogere inkomens een keuze is, maar voor lagere inkomens een onhaalbare opdracht. Door hoge prijzen voor vers voedsel en de alomtegenwoordige ongezonde voedselomgeving die relatief veel goedkoper is, mist democratische geloofwaardigheid. Zonder bewezen maatregelen zoals een getrapte suikertaks voor voedselproducenten of subsidiëring van groente en fruit blijft de Schijf van Vijf wat het is: een advies. Al ligt de verantwoording voor deze instrumenten op het bord van politiek Den Haag en niet bij het onafhankelijke Voedingscentrum.

Invloed overheid, fabrikanten, aanbieders is enorm

Daarom tot slot: de (nieuwe) Schijf van Vijf blijft een adviserend instrument zonder wettelijke doorvertaling. Alhoewel het Voedingscentrum in hun communicatie rondom de lancering wel nadrukkelijk heeft aangegeven “dat overheid, producenten en aanbieders veel invloed hebben op de eetkeuzes die mensen maken. Het is daarom nodig dat zij grote stappen zetten, zodat gezonde, duurzame en veilige keuzes beter toegankelijk zijn.” Wij vinden als Foodwatch ook: zolang de ongezonde voedselomgeving, met alle reclame, verleidelijke schapindeling en prijsbeleid volledig in handen van de industrie, intact blijft, en merendeels via zelfregulering wordt gecontroleerd, maakt voorlichting weinig kans. Wetenschappelijk onderzoek van de Wageningen Universiteit & Research bevestigt dat het grootste deel van het supermarktaanbod en de meeste promoties nog altijd voor producten buiten de Schijf van Vijf zijn.