FAQ: hoe zit het met de zalmsector?

ASC en GGN zijn de twee bekendste keurmerken voor gekweekte vis in Europese supermarkten. De Aquaculture Stewardship Council (ASC) werd in 2010 opgericht door de milieuorganisatie WWF en de Nederlandse Sustainable Trade Initiative, en verleent sinds 2012 zijn lichtblauwe keurmerk (bron: ASC website). Het GGN-keurmerk (GLOBALG.A.P. Number) wordt uitgegeven door de private organisatie GLOBALG.A.P., die in 1997 door Europese retailers werd opgericht (bron: GGN website). 

Beide keurmerken adverteren met hoge standaarden op het gebied van milieu en dierenwelzijn, schoon water, beperkt gebruik van chemicaliën en traceerbare producten. Beide verdienen hun geld via licentie- of certificeringskosten. Volgens hun eigen rapport behaalde ASC in 2024 een omzet van 16,8 miljoen euro, grotendeels via licenties. 

In Noorwegen, 's werelds grootste zalmleverancier, is inmiddels ongeveer de helft van alle zalmkwekerijen ASC-gecertificeerd. Het GGN-keurmerk dekt naar eigen zeggen zelfs tot 90 procent van de Noorse zalmaquacultuur.  

Wij verwijten ASC en GGN dat zij consumenten een vals gevoel van zekerheid bieden.  

Ten eerste: inspecties worden aangekondigd. ASC- en GGN-audits worden doorgaans weken van tevoren aangekondigd. Tijd genoeg om problemen te verdoezelen. Dat dit in de industrie praktijk is, bleek in 2024 uit drone-opnames bij een Schotse zalmkwekerij: slechts enkele uren voor een aangekondigde bezoek van politici werden er tonnen dode vissen afgevoerd. Die kwekerij was niet ASC-gecertificeerd, maar dit incident toont aan dat het aankondigen van inspecties uitnodigt tot verdoezeling van problemen. 

Ten tweede: de traceerbaarheid werkt niet. Wij kochten 8 ASC- en GGN-gecertificeerde zalmproducten in de supermarkt en vroegen hen naar de herkomstboerderij. Als consument kregen wij geen reactie, als onderzoekers van foodwatch kregen we bij slechts 3 van de 8 producten een specifieke herkomstboerderij. 

Ten derde: zelfs grove overtredingen hebben nauwelijks gevolgen. Op een ASC-gecertificeerde zalmkwekerij van het concern Lerøy documenteerden Noorse autoriteiten in 2023 bij een onaangekondigde inspectie hoe dode vissen van de bodem van de kooien werden opgepompt en als menselijk voedsel verder verwerkt zouden worden. Ondanks dit incident ontnam ASC de kwekerij het keurmerk niet. 

Nee, het controlesysteem vertoont meer tekortkomingen. ASC- en GGN-gecertificeerde kwekerijen worden doorgaans eenmaal per jaar geïnspecteerd – meestal met vooraankondiging en niet altijd door externe controleurs. 

Daar komt de praktijk van groepscertificering bij: meerdere kwekerijen van één bedrijf worden gezamenlijk gecertificeerd. Externe inspecteurs controleren dan niet elke afzonderlijke locatie, maar slechts een steekproef.  

Het gevolg: consumenten krijgen de indruk dat elke gecertificeerde kwekerij onafhankelijk wordt gecontroleerd. In werkelijkheid geldt dat slechts voor een minderheid. Veel van de ernstigste overtredingen van de afgelopen jaren werden niet door ASC of GGN zelf ontdekt, maar door overheidsinspecties die onaangekondigd plaatsvonden. 

Doorgaans niet. Wij onderzochten 8 ASC- of GGN- gecertificeerde zalmproducten uit drie supermarkten en vroegen naar de specifieke herkomstboerderij. Bij drie van de acht producten kwam helemaal geen bruikbaar antwoord op de vraag van welke kwekerij de zalm afkomstig was. Bij slechts drie producten kon uiteindelijk één concrete locatie worden vastgesteld en dat alleen na veel doorvragen bij supermarkten én leveranciers. Voor consumenten is die route nauwelijks te doen. We hebben ook geprobeerd te bellen als consument, toen werd ons verteld dat ze ons niet konden helpen. 

De oorzaak ligt in het systeem zelf. Het ASC-nummer op de verpakking verwijst doorgaans niet naar de kwekerij, maar naar de laatste schakel in de gecertificeerde keten – meestal de verwerker of de verpakker. Dat geeft ASC zelf ook toe. Bij GGN is het vergelijkbaar: het nummer op de verpakking leidt vaak slechts naar een handelaar of een lijst van mogelijke herkomstboerderijen, niet naar een concreet bedrijf. 

Zolang producten niet tot op de individuele kwekerij te herleiden zijn, blijven problemen op specifieke locaties – massale sterfte, parasietinfestaties, hygiëneovertredingen – onzichtbaar voor consumenten. En juist dáár gaat het bij een keurmerk om: transparantie bieden.

Omdat de keurmerken de hefboom in het systeem zijn. Supermarkten verwijzen bij kritiek op hun zalmproducten naar precies deze certificaten: "De vis is ASC-gecertificeerd, dus alles is in orde." Maar zolang de keurmerken hun belofte niet waarmaken, is dat een excuus en ontlopen de retailers hun verantwoordelijkheid. 

Politieke regulering zou de meest directe weg zijn, maar die is traag: normen voor dierenwelzijn en voedselkwaliteit op EU-niveau aanpassen kost jaren. De keurmerken daarentegen kunnen zichzelf hervormen, als zij de druk voelen. En zij reageren wanneer het vertrouwen van hun klanten, de supermarkten en merken, af begint te brokkelen. Want zonder dat vertrouwen verliezen zij hun bestaansrecht. 

Biologische kweekzalm onderscheidt zich vooral door de lagere bezettingsgraad: in een net mogen minder dan de helft van de zalmen zwemmen ten opzichte van reguliere kweek. Daarnaast zijn antibiotica en bestrijdingsmiddelen niet toegestaan, bevat het voer geen GMO-ingrediënten en wordt de zalm niet kunstmatig gekleurd. Helaas zegt dat niks over parasieten en ziekteverspreiding, dat blijft net zo goed een risico voor biologische zalm, omdat ook deze in open netkooien worden gehouden. 

Wilde zalm leeft niet zoals kweekzalm in afgesloten netten van kwekerijen, maar 'vrij' in de zee. Dat is natuurlijk een fijner leven dan gevangen in een net.  

Maar er is bij wilde zalm sprake van overbevissing, waardoor het ecosysteem onder water in gevaar komt. De populatie wilde zalm komt daardoor ook onder druk te staan. Ook leidt vangst van wilde zalm tot bijvangst van bijvoorbeeld schildpadden, dolfijnen, haaien en andere vissen.  

In theorie wel. De praktijk leert dat zij afhankelijk zijn van de inkomsten van de bedrijven die ze certificeren. Ook worden de audits (vaak) vooraf aangekondigd en zijn de resultaten nauwelijks openbaar. Bovendien kunnen meerdere farms binnen één groter bedrijf elkaars slechte prestaties compenseren. 

Misschien wisten ze er voor ons rapport nog niet van (laten we ze het voordeel van de twijfel geven).  

De drie grootste supermarkten die we hebben geselecteerd voor onze steekproef (AH, Jumbo en Lidl) hebben inmiddels een kopie van het rapport ontvangen. We hopen natuurlijk dat ze hun inkoopbeleid gaan aanpassen. 

Alle drie spelen een rol. Kwekerijen zijn verantwoordelijk voor de omstandigheden op de farm. ASC faalt als controleur door zwakke normen en gebrekkige handhaving. En supermarkten kijken weg zolang er een keurmerk op de verpakking staat. Het systeem beschermt zichzelf, ten koste van de vissen en jou als consument. 

Helaas is er geen zalm in de verkoop die wij het label ‘diervriendelijk’ kunnen geven.

Als foodwatch vertellen wij je niet wat je moet eten. Wat we je wel kunnen vertellen is dat diervriendelijke of ecologisch verantwoorde zalm niet bestaat. Als je dat wél belangrijk vindt voor je voeding, kun je daar zelf conclusies uit trekken.  

Wat maken geen keuze voor jou als consument, maar willen wel dat je over alle informatie beschikt om zelf een keuze te maken. We willen dat de kweekzalm sector en de supermarkten eerlijk en transparant zijn over wat er achter de industrie en het keurmerk schuilgaat. 

We hebben veel geput uit bestaand wetenschappelijk onderzoek naar de kweekzalm sector, deze bronnen zijn allemaal verwerkt in het rapport. Daarnaast hebben we veel openbare rapporten en controleverslagen van toezichthouders bekeken, bijvoorbeeld van de Noorse voedselautoriteit Mattilsynet. 

Een van onze collega’s van foodwatch Duitsland is zelf naar een aantal kwekerijen afgereisd om het systeem beter in kaart te kunnen brengen, en we hebben zelf een steekproef onderzoek gedaan om de traceerbaarheid van zalmproducten in drie Nederlandse supermarkten te achterhalen. Hoe dat onderzoek er precies uitzag, vind je in ons rapport “Wat zegt een keurmerk nog?” Dit onderzoek had niet als doel om voor alle producten op de Nederlandse markt de volledige herkomstketen sluitend in kaart te brengen. Het betreft een verkennende steekproef die inzicht geeft in de praktische toegankelijkheid van herkomstinformatie voor consumenten.  

We hebben tijdens ons onderzoek contact gehad met ASC en GGN. Wij hebben ze vragen gesteld of om verduidelijking gevraagd, zodat we zeker wisten dat we hun certificeringsstandaarden en way-of-working goed begrepen. Ze hebben altijd de kans gehad om verdere toelichting te geven.  

De drie betrokken Nederlandse supermarkten, zijn door ons op de hoogte gesteld van het onderzoek en hebben daaraan (in meer of mindere mate) meegewerkt. Vlak voor de publicatie van ons rapport en de campagne hebben we ze op de hoogte gesteld.