FAQ: hoe zit het met verborgen dieren?

De supermarkten liggen vol met producten waar dierlijke ingrediënten inzitten, zonder dat dit duidelijk (of überhaupt) op de verpakking is aangegeven. Wil jij een vegetarisch, halal of koosjer dieet volgen en dus (bepaalde) dierlijke producten vermijden? Of doe je boodschappen om voor iemand te koken die vega of vegan is? Dat kan een speurtocht betekenen langs de etiketten in de winkel: er zitten namelijk onverwacht delen van dieren in allerlei producten. En ook dierlijke bijproducten komen regelmatig voor in voedsel, ook als je het niet verwacht. Dat maakt het voor veganisten nog meer opletten geblazen.

Foodwatch vindt dat de norm moet worden omgekeerd: zitten er dierlijke (bij)producten in het voedsel? Dan moet dat ook de boodschap zijn, duidelijk herkenbaar op het product. Consumenten moeten zich ook makkelijk kunnen informeren over de herkomst en leefomstandigheden van de betrokken dieren.

Koeien, varkens en luizen komen regelmatig voor in allerlei producten met de vage benamingen gelatine, E441, karmijnzuur, E120, stremsel, collageen, Dinatriumguanylaat en E627. Andere dieren staan wel herkenbaar in de ingrediëntenlijst, maar verwachtte je daar echt niet, zoals garnalen of ansjovis. Maar ook dierlijke bijproducten komen regelmatig voor in producten, terwijl je ze daar niet verwacht. Soms een bekende naam, soms onherkenbaar als dierlijk. Denk aan ei, lecithine, E322, melk, kaas, wei, honing, bijenwas, E901, schellak, E904 of aroma. We hebben een uitgebreide ‘lijst verborgen dieren’ voor je opgeteld met ingrediënten, de betrokken dieren, de manier waarop ze worden gebruikt en wat de verborgen status is.

Er geldt slechts een heel beperkte verplichting in de EU om op het etiket van voedingsmiddelen de herkomst van ingrediënten te benoemen. Dit gaat namelijk vooral over het land van oorsprong of de plaats van herkomst. En zelfs dat is heel beperkt. Het moet alleen bij vlees van varkens, schapen, geiten of pluimvee dat vers, gekoeld of bevroren is. En specifiek bij producten die anders zouden misleiden over de werkelijke productieplaats (bijvoorbeeld Goudse kaas die is geproduceerd in Duitsland). Tot slot, beter bekend: het is ook verplicht bij eieren in de vorm van een stempelnummer dat het land van herkomst en het productiesysteem aanduidt.

Wanneer er dierlijke ingrediënten worden gebruikt in een product is het niet verplicht om precies aan te geven om welke diersoort het gaat, onder welke omstandigheden en waar het dier heeft geleefd, of hoe en waar het dier eventueel is geslacht voordat het dier (deels) een ingrediënt werd. Bijvoorbeeld: ansjovis is een gangbaar ingrediënt in whisky-cocktailsausen, maar het zal een unicum zijn als je een fles tegenkomt waarop staat in welke oceaan of kweekbak deze vissen zijn opgegroeid en met welke methode ze zijn gevangen en/of gedood.

Sommige producenten zetten een ‘vega’ of ‘vegan’ logo op hun producten, zoals de Albert Heijn huismerken. Maar dit is lang niet de standaard bij alle merken in alle supermarkten. En je weet nog steeds niet meteen waar je aan toe bent bij ‘vega’: welke dierlijke bijproducten zitten er dan in? Net als wanneer zo’n logo ontbreekt, zul je alsnog zelf op onderzoek uit moeten. Onze lijst met verdachte ingrediënten kan je hierbij helpen.

Niet elk dierlijk (bij)product behoort tot de 14 vastgestelde allergenen waarvoor in Europa een informatieplicht geldt op voedselverpakkingen. Deze wel:

- Schaaldieren en producten op basis van schaaldieren
- Eieren en producten op basis van eieren
- Vis en producten op basis van vis
- Melk en producten op basis van melk (inclusief lactose)
- Weekdieren en producten op basis van weekdieren

Gelatine en collageen zijn gemaakt van botten, huid en kraakbeen van verschillende gedode dieren, waaronder varkens. Het hoeft niet op de verpakking toegelicht te worden van welke dieren het komt. Hetzelfde geldt voor de ingrediënten E630, E631 en E635 (zie toelichting in de lijst met verborgen dieren). Dat blijft een mysterie, behalve als je verhaal gaat halen bij de producent. Zo kreeg foodwatch boven water dat KING pepermunt varkensgelatine gebruikt. Dus: als de toelichting ontbreekt, dan passen de ingrediënten gelatine en collageen niet in een dieet waarbij je varkens wil vermijden.

Let op! Collageen komt in vele termen voor in de ingrediëntenlijst en staat net als gelatine ook niet dikgedrukt of in hoofdletters uitgelicht. Dat komt omdat het geen allergeen is. Je kunt de volgende termen tegenkomen: collageen peptiden, gehydrolyseerd collageen, collageenhydrolysaat.

Stremsel komt altijd van enzymen uit de lebmaag van kalfjes. Gelatine en collageen zijn gemaakt van botten, huid en kraakbeen van verschillende gedode dieren, waaronder runderen. Het hoeft alle drie niet expliciet op de verpakking toegelicht te worden van welke dieren het komt. Bij gelatine en colageen blijft het dus een mysterie, behalve als je verhaal gaat halen bij de producent. Hetzelfde geldt voor de ingrediënten E630, E631 en E635 zie toelichting in de lijst met verborgen dieren).

De productie van kaas gebeurt met stremsel, een enzymenmengsel dat wordt gewonnen uit de lebmaag van jonge, nog niet gespeende kalveren. Om die enzymen te verkrijgen, moeten de kalfjes wel eerst dood zijn. Simpel gezegd: in kaas met ‘stremsel’ zitten delen van dode kalfjes. 
Steeds vaker zie je op de ingrediëntenlijst van kaas niet-dierlijke alternatieve stremsels staan, met de benaming ‘microbieel stremsel’ of ‘vegetarisch stremsel’. Dan is die kaas wel vegetarisch, maar niet veganistisch. Het is namelijk nog steeds gemaakt van het dierlijke bijproduct melk, voeding van kalveren en lammeren.

Dan de wei-kwestie: wei(poeder) is weer een bijproduct van het productieproces van kaas, nadat stremsel is gebruikt. Dus voor wei geldt eigenlijk hetzelfde verhaal als voor kaas. Er zijn delen van dode kalfjes bij gebruikt, behalve als er expliciet een niet-dierlijke herkomst bij staat.

Let op! In veel bewerkte producten, zoals kant-en-klare-pizza, pesto, koekjes, kan ‘kaas’ of ‘wei(poeder)’ verwerkt zijn. Ontbreekt microbieel of vegetarisch stremsel? Dan is de kaas of de wei een verdacht ingrediënt en waarschijnlijk niet vegetarisch. 

Ja, in KING pepermunt zit gelatine en uit navraag van foodwatch blijkt het om varkensgelatine te gaan. Gelatine is een bindmiddel en zorgt voor de structuur van de pepermunt. Er zijn ook niet-dierlijke alternatieven, maar daar heeft KING (vooralsnog) dus niet voor gekozen.

Ja, in de rode M&M’s zitten geplette cochenilleluizen die voor de rode kleur zorgen. Het ingrediënt is E120, ofwel karmijn of karmijnzuur. Ook in De Ruijter vruchtenhagel en gestampte muisjes zitten luisjes. Kijk ook eens naar de ingrediëntenlijst van roze koeken, zoals de “echte Enkhuizer Glacé Original”: karmijn.

Foodwatch is ondanks de Europese goedkeuring nog geen wormen, krekels en sprinkhanen tegengekomen in de schappen van supermarkten. Als deze dieren verwerkt zijn in een product, dan moet dat in de ingrediëntenlijst als volgt worden aangegeven:

-    Bij krekels: “Acheta domesticus (huiskrekel)” 
-    Bij de meelworm van de piepschuimkever: “ingevroren/pasta van larven van Alphitobius diaperinus (kleine meelworm)” of “gedroogde/poeder van larven van Alphitobius diaperinus (kleine meelworm)”.
-    Bij de meelworm van de meeltor: “Gedroogde larve van Tenebrio molitor (meeltor)”
-    Bij de Eurpese treksprinkhaan: “Europese treksprinkhaan (Locusta migratoria).

Je kunt meer vinden over dit onderwerp in onze speciale FAQ over insecten in voedselproducten voor menselijke consumptie.

In onze lijst met verborgen dieren vind je inderdaad een aantal E-nummers die mogelijk gemaakt zijn van sardientjes of vlees. Het zijn smaakmakers die je vooral tegenkomt in zwaar bewerkte producten, zoals instant soup en instant noodles. Maar bijvoorbeeld ook in bakproducten zoals Remia Bakken & braden olijf, in crackers zoals Van der Meulen 'Rice Toast spring onion' en de zeewier tempura snack van Tao Kae Noi.

Het verschil tussen vegetarisch (vega) en veganistisch (vegan of plantaardig) eten zit in het wel of niet willen eten van dierlijke bijproducten.

Zowel vegetariërs als vegans eten geen producten afkomstig van dieren die daarvoor zelf gedood zijn. Dus vermijden zij vlees, vis, gevogelte, gelatine, stremsel, collageen en karmijn. Bijvoorbeeld: om gelatine of collageen te maken heb je botten en huiden van varkens of koeien nodig. Een onmogelijke opgave om de dieren daarbij in leven te houden. Voor kipfilet worden kippen vergast en sterven ze hangend aan de poten op hun kop terwijl ze leegbloeden nadat hun halsslagader is doorgesneden. Ook voor gehaktballetjes, zalmmoot en gestoofd konijn zijn dieren heengegaan.

Vegans vermijden daarbovenop voedsel afkomstig van dierlijke bijproducten. Zij wijzen erop dat er ook dieren worden gedood voor melk, kaas, roomboter, yoghurt, slagroom, eieren, honing en luizenhars. Bijvoorbeeld: om de productie van melk door koeien op gang te houden, worden koeien regelmatig zwanger gemaakt en baren zij kalfjes. De stiertjes kunnen geen melk geven en worden daarom meestal vetgemest voor kalfsvlees en dus gedood. Ook is het zo dat koeien, schapen, geiten en kippen als minder melk en eieren geven, op relatief jonge leeftijd naar de slacht moeten. Vegans hebben daarnaast vaak principiële bezwaren tegen het gebruiken van dieren als productiemiddel.

Foodwatch vindt dat er veel moet veranderen aan ons huidige landelijke, Europese en wereldwijde voedselsysteem. Voor de volksgezondheid, de milieuvoetafdruk en dierenwelzijn zal de consumptie van plantaardige eiwitten moeten toenemen en die van dierlijke eiwitten moeten afnemen. In zo’n ander systeem zal er ook aanzienlijk minder slachtafval overblijven. Foodwatch verzet zich ook tegen de normalisering van ultrabewerkte producten in het voedselaanbod en tegen de proteïne hype waarvoor nu collageenfabrieken op volle toeren draaien.

Dat valt niet zo generiek te stellen. Het gaat om een heel pallet aan dierlijke (bij)producten die onopvallend in voedselproducten kunnen zitten. Deze kun je vinden in onze lijst met verborgen dieren. Wel zien we vaak verborgen dieren in ultrabewerkte producten, waar foodwatch zich tegen verzet vanwege gezondheidsredenen. Ook weerleggen we dat het nodig is om zoveel extra proteïnen tot je te nemen in een gezonde leefstijl.